آشنایی با بازارهای قدیمی ایران
بازار واژهای فارسی است و ریشه آن در زبان پهلوی بهاچار به معنی مکان قیمتها است
از نظر تاریخی، بازار به محلی اطلاق میشود که خریداران و فروشندگان برای مبادله کالا یا خدمات به آن مراجعه میکنند.
مجموعه بازار در ایران از دوران ساسانیان در شهرهایی که رونق بازرگانی داشتند شکل گرفت. بازار به عنوان نهادی اقتصادی اجتماعی استخوانبندی شهر و روستاهای بزرگ به شمار میرود.
هسته ابتدایی بیشتر بازارها در حوالی دروازه مهم شهر تشکیل شده و در امتداد مسیرهای اصلی گسترش و ادامه مییافت. شکلگیری بازار و نحوه توسعه و ساماندهی فضاها، به کارکرد و رشد اقتصادی آن بستگی داشته است.
تعامل و هماهنگی بین عناصر بازار همواره به پویایی بازار کمک میکند. عناصری چون راسته اصلی، راستههای فرعی، دالان، چهارسو (چهار سوق)، میدان و جلوخان را از فضاهای ارتباطی بازار به شمار میآیند.
اغلب بازارهای ایران به صورت خطی شکل گرفتهاند و با اهمیتترین مسیر با حجرههای اطرافش، راسته اصلی بازار قلمداد میشوند و در امتداد راسته اصلی، اصناف و مشاغل معتبر قرار میگرفتند.
توسعه و گسترش بازار در معابر و مسیرهای فرعی موجب به وجود آمدن راستههای فرعی میشدند. فراوانی راستههای فرعی به رونق فعالیتهای اقتصادی بستگی داشت. اغلب، هر راسته فرعی مختص یک صنف مشخص بوده است.
دالان معمولاً در بازارهای سنتی عملکرد ارتباطی بین راستههای بازار با یک فضای معماری را داشته است. حجره (دکان)، کاروانسرا، تیمچه و قیصریه نیز از فضاهای معماری بازار به شمار میروند.
دکان یا حجره از کوچکترین ولی مهمترین فضاهای معماری بازار است. به همین دلیل راسته بازار با حجرههای پیرامونش هویت داشتهاند.
کاروانسراها نیز به عنوان شاخصترین فضای معماری بازار کارکردی همانند مجتمعهای تجاری امروزی داشتهاند. با تضعیف نقش کاروانها در سامانه حمل و نقل بازار، واژه کاروانسرا به سرا یا کاروانسرای شهری تغییر پیدا کرد.
نحوه استقرار در کاروانسراهای شهری به صورت موقت بوده و به همین جهت بیشتر آنها فاقد شترخوان یا اصطبل هستند. اغلب سراها دارای یک میانسرا یا حیاط مرکزی هستند و در ۴ سمت آنها حجره هایی در ۲ اشکوب ساخته میشد.
